Слуцкае паўстанне. На крутым павароце гісторыі

Пад час мірных перагавораў у сталіцы Латвіі Рызе паміж савецкай расійска-ўкраінскай дэлегацыяй, з аднаго боку, і польскай, з другога, вызначаўся лёс Беларусі і савецка-польскай граніцы. Прапанова кіраўніка савецкай дэлегацыі А. А. Іофэ ўступіць Польшчы ўсю тэрыторыю тагачаснай БССР (да р. Бярэзіны) за тэрытарыяльныя ўступкі на Украіне не была прынята польскім бокам, бо улады баяліся аб’яднання ўсіх беларусаў у складзе Польскай дзяржавы. У выніку перагавораў 12 кастрычніка 1920 г. у Рызе было падпісана не толькі перамір’е, але і дагавор аб прэлімінарных (папярэдніх) умовах міру паміж РСФСР і УССР, з аднаго боку, і Польшчай - з другога. Польшча прызнавала абедзве савецкія рэспублікі Украінскую і Беларускую (тэрыторыя якой тады заканчвалася за Барысавым і Бабруйскам). Заходняя Украіна і Заходняя Беларусь прызнаваліся польскай тэрыторыяй. Да падпісання канчатковага міру ўстанаўлівалася нейтральная зона. Чырвоная Армія адыходзіла на адлегласць “не бліжэй 15 км ад зафіксаванага да моманту спынення ваенных дзеянняў польскага фронту". Польскія войскі на поўнач ад Нясвіжа спыняліся на лініі граніцы, а на поўдзень - на лініі свайго найбольшага прасоўвання. Толькі пасля ратыфікацыі гэтага дагавора войскі абодвух бакоў павінны былі паступова адводзіцца за межы сваёй тэрыторыі і размяшчацца на бліжэй 15 км па абодвух баках граніцы. Ад гэтага часу ўстанаўлівалася нейтральная зона шырынёй 30 км.

Гэта азначала, што ў бліжэйшы час, пасля ратыфікацыі прэлімінарнага мірнага дагавора, польскія войскі адыдуць за савецка-польскую мяжу з тэрыторыі Слуцкага павета. У выніку дагавора заходняя частка Слуцкага павета станавілася тэрыторыяй Польскай дзяржавы (Ляхавічы, Нясвіж, Клецк), а Капыль і Капыльская воласць - памежнай тэрыторыяй.
Слуцк і Слуцкі павет у перыяд так званай другой польскай акупацыі ў кастрычніку-лістападзе 1920 г. з’яўляліся месцам канцэнтрацыі 11-й і 16-й польскіх пяхотных дывізій. Тут жа ў кастрычніку 1920 г. фарміраваліся гусарскі, уланскі і Тульскі драгунскі палкі Саюзнай народнай добраахвотніцкай арміі беларускага генерала Станіслава Булак-Балаховіча. Армія фарміравалася з беларускіх і рускіх палкоў.

У Слуцку і Слуцкім павеце моцныя пазіцыі займала партыя эсэраў, якая абапіралася на беларускае сялянства і пад час савецка-польскай вайны разам з партыяй бальшавікоў вяла партызанскую барацьбу супраць польскай акупацыі. Пасля абвяшчэння БССР у другі раз, 31 ліпеня 1920 г., партыя беларускіх эсэраў (як саюзнік Кампартыі Беларусі) заставалася легальнай, хаця бальшавікі ўладай з ёй не падзяліліся. Эсэры па-ранейшаму стаялі за незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі, займалі антыпольскія пазіцыі, былі таксам праціўнікамі вайскова-палітычнага саюзу з Савецкай Расіяй або далучэння да Расіі. Рыхтуючыся да адыходу, польскія вайсковыя ўлады ў пачатку лістапада 1920 г. перадалі ўсю цывільную ўладу беларускім дзеячам.

Пасля заняцця Слуцка польскімі войскамі ў кастрычніку 1920 г. у павятовым цэнтры ўзнавіў сваю дзейнасць Беларускі Нацыянальны Камітэт, створаны яшчэ ў 1918 г. У ім дзейнічалі дзве групоўкі: прыхілбнікі генерала Булак-Балаховіча, якія супрацоўнічалі з польскісмі ўладамі, і беларускія эсэры, прыхільнікі незалежнай Беларускай Народнай Рэспублікі. Эсэры прапанавалі склікаць з’езд Случчыны (у пераважнай большасці з сялянства), каб вырашыць пытанні ўлады. У валасцях павета, у тым ліку і на Капыльшчыне, былі створаны абраныя мясцовымі сялянамі на чале з эсэрамі Беларускія нацыянальныя камітэты як органы народнай улады. Парадак падтрымлівала народная міліцыя з жыхароў мястэчкаў і воласці. і снаваў і рэзерв народнай міліцыі з добраахвотнікаў. Адміністрацыю ў Слуцку і гаспадарчую дзейнасць узначальвалі мясцовыя беларускія дзеячы. За некалькі дзён замест войтаў у валасцях і солтысаў у вёсках былі дэмакратычна абраны Беларускія нацыянальныя камітэты як органы мясцовай улады.

14-15 ліпеня 1920 г. у Слуцку адбыўся Першы беларускі з’езд Случчыны (з’езд сялянства Случчыны) з дэлегатамі ад горада і 15 валасцей, у тым ліку і Капыдьскай. З’езд праходзіў пад уплывам беларускіх эсэраў, прыняў рэзалюцыю аб барацьбе за незалежную Беларускую Народную Рэспубліку і выбраў Беларускую Раду Случчыны з 17 сяброў у якасці выканаўчага і распарадчага органа ўлады Беларускай Народнай Рэспублікі. Паколькі з’езд прыняў пастанову аб падрыхтоўцы збройнага змагання, пасля яго закрыцця некалькі дэлегатаў выехалі ў вёскі Капыльскай, Цімкавіцкай, Грозаўскай, Быстрыцкай і іншых валасцей, каб рыхтаваць узброеныя атрады і заклікаць жыхароў да змагання.

Пры падтрымцы сялянства і гаражан Слуцкая рада за тры дні сфармавала з добраахвотнікаў 1-ю Слуцкую брыгаду стральцоў войск Беларускай Народнай Рэспублікі ў складзе палкоў: 1-га Слуцкага і 2-га Гозаўскага. прызначыла камандаванне брыгадай, палкамі, займалася забеспячэннем войска зброяй і харчаваннем.

2-гі Грозаўскі полк фарміраваўся ў Слуцку, мястэчках Грозаве і Семежаве з беларускай міліцыі і сялян-добраахвотнікаў. У Грозаве добраахвотнікі, сялянскія хлопцы, збіраліся ў памешчыцкім доме, адтуль і пашлі на фронт. Грозаўскі полк складаўся з 2 батальёнаў, а яны падзяляліся на роты. Камандзір палка - капітан Лука Семянюк (былы камандзір 1-га беларускага партызанскага атрада), намеснік камандзіра палка - капітан Гнароўскі, камандзіры батальёнаў - капітан Антон Самусевіч і штабс-капітан Мацэля. Пасля фарміравання (апроч рэзерву) у 2-м Грозаўскім палку было каля 2 тыс. чалавек. Узбраеннем (вінтоўкі і некалькі кулямётаў) была забяспечана толькі чвэрць асабовага саставу; за кошт трафеяў і дапамогі Беларускай вайсковай камісіі пазней была ўзброена палова жаўнераў палка. У пачатку паўстання полк займаў фронт у 60 км у нейтральнай зоне савецка-польскай граніцы на поўнач ад лініі фронту 1-га Слуцкага палка (лінія Грозаў - Капыль - Цімкавічы - Семежава) і рабіў напады на палявыя каравулы Чырвонай Арміі. Маючы дрэнныя разведвальныя звесткі, камандаванне Чырвонай Арміі спачатку прыняло жаўнераў Слуцкай брыгады за атрады генерала Булак-Балаховіча. Так, у аператыўнай зводцы палявога штаба Чырвонай Арміі ад 2 снежня 1920 г. гаварылася: “У Слуцкім раёне ў 20 вярстах на паўночны захад (раён паміж Капылём і Грозавам. - А. Г.) і ў 25 вярстах на паўднёвы захад ад Слуцка (раён Вызны. - А. Г.) адбываюцца сутычкі з дробнымі вандроўнымі атрадамі балахоўцаў". Баі вяліся ў раёне в. Быстрыца, ля мяст. Капыль і ў іншых населеных пунктах. У гэтых баях паўстанцы наносілі страты, бралі палонных, адбівалі населеныя пункты. Некаторыя чырвонаармейцы, у асноўным з расійскіх сялян, сілай мабілізаваных у Чырвоную Армію, добраахвотна здаваліся у палон або пераходзілі са зброяй.

У баі ля мяст. Капыль жаўнеры Грозаўскага палка захапілі ў палон роту чырвонаармейцаў з канцылярыяй і ўсёй амуніцыяй. Былі захоплены ў палон і сябры рэўкама, створанага савецкім камандаваннем. Пасля гэтага бою аддзелы 2-га Грозаўскага палка выцяснілі чырвоныя падраздзяленні з Цімкавічаў на ўсход.

Камандаванне 16-й арміі савецкіх войск вырашыла ачысціць нейтральную зону ад паўстанцаў. Польскія ўлады далі дазвол на ўваход 4 снежня савецкіх войск (8-й і 17-й стралковых дывізій) у нейтральную зону на тры дні, выказаўшы сваё адмоўнае стаўленне да паўстанцаў. Аднак камандаване Слуцкай брыгады, карыстаючыся падтрымкай насельніцтва, вывела асноўныя сілы з-пад удару савецкіх войск. Баі вяліся зноў у раёнах Капыля, Семежава і Вызны. Толькі ў раёне Семежава частка атрадаў паўстанцаў была разбіта і 7 снежня перайшла польскую мяжу. Польскія ваенныя ўлады раззброілі 30 афіцэраў і 400 жаўнераў. 9 снежня штаб Слуцкай брыгады прызнаў, што пасля баёў у раёнах Капыля, Семежава і Вызны аддзелы паўстанцаў адступілі да мяжы і дзве роты адышлі на польскую тэрыторыю, дзе былі раззброены польскімі ўладамі.

Штаб Слуцкай брыгады пасля адступлення знаходзіўся ў в. Грыцэвічы, у 2 км ад р. Лань, у нейтральнай зоне, але на тэрыторыі, якая паводле папярэдняга мірнага дагавора адышла да Польшчы. Перагрупіраваўшыся, паўстанцы зноў перайшлі ў наступ. У ноч на 10 снежня яны занялі вёскі Крывасёлкі і Навасёлкі, а потым в. Старынь. Жаўнеры брыгады зрабілі спробу адціснуць перадавыя адзінкі Чырвонай Арміі з занятых пазіцый. Быў распачаты наступ на мястэчкі Семежава і Вызна. У ноч на 13 снежня паўстанцы адбілі Семежава, дзе захапілі многа боепрыпасаў. Асаблівую адвагу выказалі жаўнеры 2-й роты 1-га Слуцкага палка на чале з паручнікам А. Курыловічам. Аднак савецкія падраздзяленні зноў адбілі ў паўстанцаў Семежава.

Э. Вайніловіч (фундатар Чырвонага касцёла ў Мінску і ўладальнік майнткаў Пузава і Савічы) у сваіх успамінах згадвае, што пасля баёў ля Вызны і Семежава чырвоныя войскі зайшлі далёка за дзяржаўную мяжу, вызначаную дамовай 12 кастрычніка 1920 г., ажно за Пузаў, пад Ёдчыцы, што было ўжо на тагачаснай польскай тэрыторыі. Ён сведчыць, што польскія войскі нават адсунуліся за савю дэмаркацыйную лінію. Гэта было зроблена, каб даць магчымасць савецкім войскам разгарміць паўстанцаў. У наступных баях атрады паўстанцаў занялі Семежава, Вызну і прасунуліся на ўсход ад яе.

Сабраўшы значныя сілы, раніцай 19 снежня Чырвоная Армія пачала наступ, каб зліквідаваць узброенае паўстанне. У гэты ж дзень чырвонаармейцамі было адбіта мяст. Вызна. Паўстанцы пачалі адыходзіць на захад. 20 снежня яны былі выціснуты да р. Морач. У той жа дзень іх выбілі з Семежава. Па ўзгадненні расійскай савецкай і польскай дэлегацый на мірных перагаворах у Рызе войскам Чырвонай Арміі дазвалялася праследаваць паўстанцаў і ў нейтральнай зоне, нават на тэрыторыі Польшчы. Штаб Слуцкай брыгады Вымушаны быў перадыслацыравацца ў в. Заастравечча (Клецкі раён) каля р. Лань, за якой стаялі польскія войскі. Сюды збіраліся аддзелы паўстанцаў, якім было нанесена паражэнне. Рада Случчыны БНР прыняла рашэнне перайсці сваім вайсковым аддзелам раку ў раёне размяшчэння 41-га польскага палка. 29 снежня 1920 г. Слуцкая брыгада стральцоў БНР перайшла за р. Лань і была абяззброена і інтэрніравана польскімі вайсковымі ўладамі. Са складу брыгады адзін батальён (каля 400 чалавек) на чале са сваімі афіцэрамі застаўся ў нейтральнай зоне для працягу ваенных дзеянняў партызанскага характару. У асноўным гэта былі прыхільнікі генерала С. Булак-Балаховіча. Яны пайшлі на ўсход, у тым ліку ў лясы на Капыльшчыне і змагаліся яшчэ доўгі час. Камандаванне Чырвонай Арміі адзначала, што беларускія партызаны непакоілі савецкія вайсковыя адзінкі ў Слуцкім павеце ў студзені 1921 г., калі яшчэ вяліся канчатковыя перагаворы яб міры паміж Савецкай Расіяй і Польшчай. Камандаванне 16-й арміі адзначала сур’ёзны характар партызанскага руху, які “не лічыць сваю барацьбу супраць Савецкай Расіі скончанай” і намагаецца “стварэння незалежнай дэмакратычный Беларускай Рэспублікі". Таму тут і пакінулі “найбольш вопытных кіраўнікоў, старых партызанаў і зброю". 17-24 лютага 1921 г. на гэтым участку нейтральнай зоны была праведзена сумесная акцыя “расійскіх і польскіх атрадаў, кожны ў складзе не больш 400 штыкоў (г. зн. пехацінцаў. - А.Г.) пры 4 кулямётах і 60 шабляў (г. зн. коннікаў. - А.Г.)". Аднак гэтая аперацыя не дала вынікаў. Партызаны, якіх падтрымлівала сялянства, выйшлі з-пад удару савецкіх і польскіх вайсковых аддзелаў, пра што сведчаць вайсковыя паведамленні. Нейтральная зона ў раёне Капыля была занята Чырвонай Арміяй да савецка-польскай дзяржаўнай мяжы толькі пасля падпісання 18 сакавіка 1921 г. у Рызе канчатковага мірнага дагавора паміж РСФСР і Польшчай. у выніку якога тэрыторыя Беларусі была разрэзана амаль папалам. У 2-м артыкуле савецка-польскага мірнага дагавора 1921 г. так апісвалася лінія дзяржаўнай мяжы: “…далей да сярэдзіны дарогі паміж Нясвіжам і Цімкавічамі (на захад ад Кукавічаў) пакідаючы вёскі Свярынава, Кутец, Луніна, Язвіны Паўночныя, Белікі, Язвін, Рымашы і Кукавічы (усе тры) на баку Беларусі, а на баку Польшчы вёскі Куль, Бучнае, Дзвянопаль, Журавы, Пасекі, Юшэвічы, Лісуны Паўночныя і Паўднёвыя, Султанаўшчына і Пляшэвічы; далей да сярэдзіны дарогі паміж Клецкам і Цімкавічамі (паміж вёскамі Пузава і Праходы), пакідаючы на баку Беларусі вёскі Раёўка, Савічы, Заракаўцы і Пузава, а на баку Польшчы вёскі Марусін, Смолічы Усходнія, Ляцешын і Праходы; далей да Маскоўска-Варшаўскай шашы, перасякаючы яе на захад ад вёскі Філіпавічы Заходнія, пакідаючы вёску Цехава на баку Беларусі, а вёску Ёдчыцы на баку Польшчы…”

25 сакавіка 1921 г. было падпісана пагадненне польска-расійскай вайсковай камісіяй, якое ліквідавала нейтральную зону. Войскі 16-й арміі прасунуліся да лініі мяжы.

Такім чынам, ваенныя дзеянні на тэрыторыі Капыльскай і суседніх валасцей былі скончаны. На тэрыторыі ўсяго Слуцкага павета ўсталявалася савецкая ўлада.

Паводле А. П. Грыцкевіча “На крутым павароце гісторыі".

Спадабаўся матэрыял? Падзяліцеся з сябрамі!
Каментары чытачоў
Стась напiсаў(ла) 20.03.2014 16:42
БУРДА Вольга Паўлаўна, нар. 00.04.1902 у маёнтку Вялікая Ліпа Нясьвіскага павету Менскай губ., беларуска, зь сялян, няск. сярэд. адук., бяз пэўных заняткаў у маён. Вялікая Ліпа. Арыштаваная 20.09.25. Асуджаная 20.09.28 як палітычна недабранадзейная на 5 гадоў ППЛ, Самарскі ППЛ. 21.05.1921 Калегіяй ОО ВЧК пры 16 арміі асуджана на 5 гадоў ППЛ за тое ж злачынства. 92.03.16 Вайсковы пракурор і КГБ РБ. КГБ РБ 32102-с
Стась напiсаў(ла) 20.03.2014 16:44
БУРДА Павал Рыгоравіч, нар. 00.12.1872 у маён. Вялікая Ліпа Нясьвіскага павету Менскай губ., беларус, зь сялян, непісьменны, кіраўнік маёнтку Вялікая Ліпа. Арыштаваны 20.09.22. Асуджаны 20.09.28 як палітычна недабранадзейны на 5 гадоў ППЛ, Самарскі ППЛ. 21.05.1921 Калегіяй ОО ВЧК пры 16 арміі асуджаны на 5 гадоў ППЛ за тое ж злачынства. 92.03.16 Вайсковы пракурор і КГБ РБ. КГБ РБ 32102-с

БУРДА Яўгенія Паўлаўна, нар. 00.11.1899 у маёнтку Вялікая Ліпа Нясьвіскага павету Менскай губ., беларуска, зь сялян, пачатк. адукацыя, краўчыха, працавала ўдома, маёнтак Вялікая Ліпа. Арыштаваная 20.09.22. Асуджаная 20.09.28 як палітычна недабранадзейная (выдавала польскім уладам сав. актывістаў) 5 гадоў ППЛ, Самарскі ППЛ. 21.05.1921 Калегіяй ОО ВЧК пры 16 арміі прысуджана на 5 гадоў ППЛ. 92.03.16 Ваен. пракуратура і КГБ РБ. КГБ РБ 32102-с
Случчак напiсаў(ла) 13.04.2014 14:02

Водгукi Слуцкага паўстання нагадвалi пра сябе i значна пазней. Кiраўнiкi ОГПУ надзвычай асцерагалiся праяў беларускага нацыянальнага руху. Працытуем частку аднаго з данясенняў ад 23 верасня 1925 г. намеснiка паўнамоцнага прадстаўнiка ОГПУ  па Заходняму краю Апанскага, накiраванага ў Маскву, з Цэнтральнага архiву (змешчана ў выданнi: Протько Т.С. Становление советской тоталитарной системы в Беларуси (1917-1941). – Мн., 2002.):

«Дополнение к меморандуму о белорусском шовинистическом движении в БССР.

/Составлен по полученным СОГПУБ материалам за время с 1-го по 21 сентября 1925 года/

…Нельзя сказать, что бы столь усиленная работа белорусских шовинистов шла в пустую, наоборот, в Слуцком, например, округе она дала весьма положительные и реальные результаты. В последние дни там в различных местах были расклеены антисоветские, шовинистские воззвания, призывающие к свержению Соввласти и созданию «незалежнай Белоруссии». – Между прочим в тех же воззваниях крестьяне призывались к неплатежу налогов, убийству коммунистов и т.д.

Столь  яркому контр-революционному движению в Слуцком округе способствуют не только социально—экономические условия этого округа, не только его история / территория этого округа являлась в недалеком прошлом /1920г./ местом знаменитого Слуцкого восстания/, но и другие весьма существенные предпосылки, а именно: а) Слуцкая эсеровская организация справедливо считалась одной из самых сильных и многочисленных партийных ор-ций, причем и сейчас там находится свыше 20-ти членов быв. партии бел. с.р. и б) наплыв в Случчину шовинистического элемента из Наркомпроса /шкрабов/ для проведения там белоруссизации.-

Местным органам ГПУ с несомненностью установлено, что авторами расклеенных воззваний являются шкрабы из гор. Слуцка.-

Воззвания эти, писанные химическим карандашем, но печатным шрифтом, - как нельзя лучше вскрывают подлинные цели и намерения всего белорусского шовинистического движения:

«….. Сяляне, братья родные! Опротивело нам господство пришельцев-коммунистов и панов! В грядущую войны мы должны восстать для создания своего государства – Белоруссии!. – Да здравствует вольная Белорусь!»

Говорится в одном из воззваний, или:

«….. Селяне, братья родные! Опять нас угнетают паны и большевики! Дерут с нас налоги и подати. Довольно стонать! Давайте создадим свою власть – Белорусское государство. Народ восстань!»

Третье же воззвание гласит следующее:

«…..Товарищи, раньше нас угнетал пан, теперь душит большевик! Селяне довольно нам спать! Довольно ездить жидам на Ваших спинах! Сбросьте всех! Стройте свой собственный угол! Стройте свою вольную Белорусь.  Стройте свою власть, не жидовскую! Организуйтесь родные братья, селяне! Восстаньте!»

Четвертое-же, самое большое и грамотное, такого содержания:

«…..Братья селяне! На Ваших глазах произошла революция. Вы видели то, о чем не мечтали Ваши деды. 7-мъ лет господствуют у нас большевики. Сколько наших сынов и братьев за это время ушло на тот свет, сколько уничтожено добра: сожжены дома, отобраны лошади, коровы. Наш родной край – Белорусь была залита кровью и огнем, наши поля изрыты окопами и могилами наших сыновей и за что? – Нам обещали что не будут брать налогов, дадут свободу, равенство, дадут бесплатные школы, бесплатные больницы и т.д. и т.д…. Обещали рай. Но что же мы видим на самом деле? Со всех сторон обманываюи несчастного обездоленного нашего мужика, пользуясь его темнотой и беспомощностью. Советская власть берет последнюю корову за налоги, наш хлеб идет задаром. Школ нет,  за учение надо платить и наши дети обречены на безграмотность. Без денег ни шагу. Большевики ограбив наш хлеб везут его в свою Россию. – Всюду обман. Наше добро загребают в свои карманы. Нас обманули, так долой же обманщиков. Зачем платить подати селяне? Не платите налогов. Собирайтесь целыми деревнями и не платите, а придут силой брать, палкой гоните вон. Обезоруживайте! В городе снова ходят с большими животами, откормленными нашим бесплатным хлебом. Снова ходят в галошах, а у нас не за что и лаптей купить. В городах раз*езжают пузачи, а у нас не за что и лаптей купить. В городах раз*езжают пузачи, а у нас нет лошадей для работы. Товары дороги, а наш хлеб дешев. Ничего няльзя купить.-

Соетская власть натравила соседа на соседа, брата на брата с той целью, что бы Вы не верили один другому и не организовались бы против власти.- Селяне, бросьте споры и раздоры. Организуйте крестьянские союзы. Ваш враг не сосед, а большевик! Снова тюрьмы заполнены крестьянами за налог и др. недоимки. Снова крестьянин должен снимать шапку перед Советским паном и нести ему хабарек.- Долой панов-коммунистов! Не верьте брехни коммунистов, они Вас обманули и дальше будут обманывать. Селяне, организуйтесь! Брат за братом, сосед за соседом, деревня за деревней и так дальше до тех пор пока не об*единится вся Белорусь. Нас раз*единили искусственно, одну часть Белоруссии угнетают польские паны, а другую Московские большевики. Нашей тяжелой работой кормятся все. Вы должны сказать: наша работа, наш хлеб – нам! Мы сами голодны! Селяне, подумайте над правдой! Долой обманщиков, долой новых панов-коммунистов, мы должны сами быть над собой хозяевами! Долой голод, холод и темноту! Долой всех наших дармоедов. Да здравствует правда! Да здравствует вольная об*единенная Белорусь! Организуйтесь!»

 

Вы можаце пакінуць свой каментар, уласную думку ці пытанне па выкладзенаму вышэй матэрыялу.