Зацверджаны акт Берасцейскай уніі

Пасля падпісання Люблінскай уніі і аб'яднання Польскага Каралеўства і Вялікага Княства ў нашай краіне пачало шырыцца каталіцтва, што несла з сабою пагрозу ўзмацнення польскіх уплываў. У Маскве тым часам з'явіліся свае патрыярхі, якія заадно з царамі глядзелі на Беларусь як на сваю вотчыну і дзеля яе захопу збіраліся выкарыстаць праваслаўную веру нашых продкаў. Дапамагчы пазбавіцца ад прэтэнзій Варшавы і Масквы, а таксама ад небяспекі рэлігійнае варожасці ў самой краіне магла новая вера, якая злучыла б у адным храме каталіцтва з праваслаўем. Гэта разумелі і свецкія, і духоўныя асобы Вялікага Княства - прыхільнікі ягонае самастойнасці. Такую веру магла даць царкоўная унія.

Мікалаеўская царква, дзе была падпісаная Берасцейская унія. Гравюра XVIII ст.

Адзін з ініцыятараў Берасцейскай уніі, першы рэктар Віленскай акадэміі Пётра Скарга. Невядомы мастак XVII ст.

Ідэя уніі ажыццявілася ў 1596 г. на Берасцейскім царкоўным саборы. Усталяванне ў Беларусі уніяцкай веры, якая спалучала традыцыйную ўсходнюю абрадавасць з каталіцкімі царкоўнымі дагматамі, напачатку ішло пакутліва цяжка. Своеасаблівым сімвалам гэтага стаў жыццёвы шлях полацкага арцыбіскупа Язафата Кунцэвіча. Ён быў таленавітым прапаведнікам і энергічным царкоўным дзеячом, якому, аднак, не хапала талеранцыі. У барацьбе з непакорлівымі ён зачыняў праваслаўныя храмы, пазбаўляў сану і жорстка караў святароў.

Кунцэвічу супрацьстаялі аб'яднаныя ў брацтвы праваслаўныя месцічы, якіх падтрымлівала яшчэ шматлікая праваслаўная шляхта. З лістом-папярэджаннем да арцыбіскупа Язафата звярнуўся сам канцлер Вялікага Княства Літоўскага Леў Сапега: "Кажаце, вы вольны ганіць неуніятаў і секчы ім галовы... Не, не так трэба абыходзіцца з імі, бо Евангелле Боскае сурова нагадвае ўсім помснікам, у тым ліку і вам: "мне отмщение и аз воздам". Канцлеравы словы сталіся прарочымі. Увосень 1623 г. Язафат Кунцэвіч прыняў пакутніцкую смерць пад час бунту ў Віцебску і пазней быў прылічаны да святых. Але паступова новая царква ўмацоўвала свае пазіцыі. Жорсткі ўціск супроць праваслаўных быў спынены.

Святы Язафат Кунцэвіч, арцыбіскуп полацкі.

Уніяцкі метрапаліт Іпаці Пацей быў вядомы таксама як таленавіты пісьменнік-палеміст.

Кажучы пра гістарычны лёс беларусаў, некаторыя аўтары параўноўваюць унію з перамогаю пад Грунвальдам. Разгром тэўтонцаў адвёў пагрозу фізічнага вынішчэння продкаў, аб'яднанне цэркваў выратавала ад смерці духоўнай. Выратавала найперш дзякуючы жывой народнай мове, якая жыла ў уніяцкіх храмах і манастырах, у казаннях, у навучанні, у царкоўных спевах.

Новая царква няўхільна перамагала як сапраўды нацыянальная, народная. Так яе расцэньвалі Кастусь Каліноўскі, Максім Багдановіч, Вацлаў Ластоўскі, а таксама Фрыдрых Энгельс, які грунтоўна вывучаў гісторыю Рэчы Паспалітай. У другой палове XVII ст. з трынаццаці менскіх манастыроў праваслаўным застаўся толькі адзін. Уніяцкімі сталі славутыя Жыровіцкі манастыр і полацкая Сафія, якая зрабілася Меккаю ўсіх уніяцкіх паломнікаў.

Партрэт уніяцкага метрапаліта Кіпрыяна Жахоўскага 1680 г. З калекцыі Радзівілаў у Нясвіжы.

Маці Божая Жыровіцкая. Уніяцкі абраз сярэдзіны XVIII ст. Беларуская школа

Унія пачалася з палітыкі, а працягвалася як лёс народу.

Умацаванню уніяцтва спрыяў створаны ў 1617 г. манаскі Ордэн базылянаў, назоў якога паходзіць ад імя аднаго з айцоў царквы святога Васіля Вялікага. Базыляне друкавалі царкоўную літаратуру, адчынялі пры кляштарах школы і калегіюмы. Існуе думка, што базыляне і наагул уніяты паслухмяна "скакалі пад езуіцкую дудку". Дакументы сведчаць пра іншае. Базыляне судзіліся з езуітамі за крыж святой Еўфрасінні і не аддалі святыні. У 1802 г. езуіты, якіх тады падтрымлівалі царскія ўлады, падалі ў суд скаргу на полацкіх і вушацкіх базылянаў за тое, што тыя сцвярджалі, быццам "рэлігія рымская не пагаджаецца з святым Евангеллем".

Крыніца: У. Арлоў "Краіна Беларусь"